spot_img
Tuesday, June 25, 2024
Homeነፃ አስተያየትእዚያ ድሮን ... እዚህ ድሮን ... ተአምራዊው የማዕበል ቅልበሳ። (ዳንኤል ካሳሁን ዶ/ር)

እዚያ ድሮን … እዚህ ድሮን … ተአምራዊው የማዕበል ቅልበሳ። (ዳንኤል ካሳሁን ዶ/ር)

ምስሉ ከ አረብ ዊክሊ የተወሰደ ሲሆን ካልታወቀ የማዕከላዊ ኢራን ውስጥ ለልምምድ ሲነሳ የሚያሳይ ነው (ፋይል)
ምስሉ ከ አረብ ዊክሊ የተወሰደ ሲሆን ካልታወቀ የማዕከላዊ ኢራን ውስጥ ለልምምድ ሲነሳ የሚያሳይ ነው (ፋይል)

ዳንኤል ካሳሁን (ዶ/ር)

“በሕግ ማስከበር” ዘመቻው “በቃ የተበተነ ዱቄት ሆኗል” ሲባል፣ “የለም አፈር ልሼ ተነሳሁ” ብሎ እንደ አዲስ ተደራጅቶ መቀሌን በእጁ ያስገባው የትግራይ መከላከያ ኃይል (ቲዲኤፍ) ጦር ተፈፅሞብኛል ባለው ግድያ፣ ጥቃትና ዝርፊያ ሳቢያ “ሂሳብ ለማወራረድ” አጎራባች ክልሎችን ጥሶ ለመግባት ፋታ አልፈጀበትም።

የኢትዮጵያ መከላከያ ሠራዊት የቲዲኤፍን ሱናሚ ሊያመክነውም ሆነ ሊገዳደረው እንደማይችል እርግጠኛ የነበሩት የትግራይ ኃይሎችና ደጋፊዎቻቸው ብቻ አልነበሩም። አጥብቀው የሚኮንኗቸው ተንታኞችም ነበሩበት። የአፄ ኃይለ ሥላሴና የኮረኔል መንግስቱ ጦሮችን የሽንፈት አጋጣሚ እየመዘዙ ከደሴና ኮምቦልቻ ስትራቴጂካዊ ከተሞች መያዝ በኋላ አማፂዎቹ አራት ኪሎን ለመቆጣጠር አንዳች ምድራዊ ኃይል እንደማያግዳቸው ተንብየዋል። ጄኔራል ፃድቃን “የኃይል ሚዛኑ በእጃችን ስለሆነ አዲስ አበባን በቅርብ ጊዜ እንቆጣጠራለን”፣ “ጦርነቱ አልቋል”፣ ወዘተ ማለታቸው የድል አድራጊነታቸው ባሮሜትር ጣራ መንካቱን አመላካች ነበር።

የቲዲኤፍ ሠራዊት የሚቆጣጠራቸውን መሬቶች ባሰፋ ቁጥር በምርኮ እጁ የሚገባው የመሳሪያ ብዛትና ግዝፈት በከፍተኛ ቁጥር እየጨመረ ሄዶ የውጊያ ብቃቱም እየጎለበተ ሄዷል። ሆኖም ሠራዊቱ ከተሞችን ሲቆጣጠር የሚተገብረው የጦርነት አያያዝ (rules of engagement) ከሶስት አስርት ዓመታት በፊት በ1980ዎቹ በሥፍራው ላይ ተግብሮት ከነበረው ፍፁም የተፃረረ ነበረ። እንደ ቀድሞው ለሚቆጣጠሯቸው አካባቢዎች ህዝብና ንብረት ትህትናና ክብካቤ በማሳየት ደጋፊውን ለማስደሰትም ሆነ ለማበራከት አልተጨነቀም። ይልቁንም በዓለማችን የሚወገዘውንና ስኮርችድ ኧርዝ (scorched-earth policy) የሚባለውን “ምህረት የለሽ የጦርነት ስልት” መተግበሩን የሚያሳዩ ድርጊቶች ተስተዋሉ። የግድያ፣ የአስገድዶ መድፈር፣ የህዝብ መገልገያ ተቋማትን የመዝረፍና የማውደም ዜናዎች እና ሪፖርቶች ይጎርፉ ጀመር። መንግስት የመከላከያ ሠራዊቱ እንደማያስቆማቸው ተረድቶ ህዝቡ ከመከላከያ ጎን ተሰልፎ ቲዲኤፍን እንዲፋለምና የሚማርከውን መሳሪያ ሁሉ ለግሉ እንዲጠቀም ጥሪ አቀረበ። ይህ ጥሪ ከህዝቡ ምሬት ጋር ተዳምሮ የአማራ ፋኖ እና ሚሊሻ ተጋድሎን አጎለበተው። ቲዲኤፍ ሰሜን ሸዋ ሲደርስ እምቢተኝነቱ ወደ ላቀ ደረጃ ለመዳረሱ የእሸቴ ሞገስ ተጋድሎ አንዱ ማሳያ ነው።

ቲዲኤፍ ወደ ደብረ ብርሃን ከተማ ሲጠጋ “ጌም ኦቨር” እንዲሉ በዓለም አቀፍ ሚዲያ ድሉ አይቀሬ ሆኖ ተናኘ። አዲስ አበባ የሚገኙ ኤምባሲዎች፣ ዓለም አቀፍ ተቋማት እና የንግድ ድርጅቶች መስጋታችው ሊሸሽጉ አልቻሉም። በርካቶቹ ከ “ዳግማዊ ግንቦት ሃያ” ክስተት አስቀድመው ሰራተኞቻቸውን ወደ ጎረቤት አገራት አሸሹ። ዋናው ማምለጥ ነው፣ ለጨርቅና ማቁ ኋላ ይታስብለታል! 

ይህ በእንዲህ እያለ ድንገት ሌላ ተጨማሪ ተአምር ተከሰቶ የጦርነቱ ማዕበል አቅጣጫ በቅፅበት በ180 ዲግሪ ተቀለበሰ። ቲዲኤፍ በደቡብ አቅጣጫ የመጣበትን ፍጥነት አሻሽሎ በሰሜን አቅጣጫ ወደ ትግራይ ክልል አፈገፈገ። ለአንዳንድ የአማፂያኑ ደጋፊና ተንታኞች ሁኔታውን አምኖ ለመቀበል ተሳናቸው። “በአሜሪካ ትዕዛዝ መሰረት አማፂያኑ ተመለሱ” ብለው ሊያስተባብሉ ሞከሩ። መሬት ላይ የነበረው ሁኔታና የዓለም አቀፍ ሚዲያ “miraculous turnaround” ብለው የገለፁት ክስተት ግን ሌላ ነበር።

የቁርጥ ቀን ደራሿ አቡዳቢ።

ከጦርነቱ የአቅጣጫ ቅልበሳ ቀደም ብሎ በቲዲኤፍ ቅፅበታዊ ጉዞ እንቅልፍ ካጡት መሃል “ወዳጅ” የአቡዳቢ ባለስልጣናት ይገኙበታል። የመዲናዋን ዕጣ ፈንታም ሆነ የዶ/ር ዐቢይን ህይወት ለመታደግ ከአየር ኃይላቸው ግምጃ ቤት ክምችት ላይ ቆንጥረው ስድስት ድሮኖችን ከሰለጠነ ባለሙያ ጋር አክለው በወሳኝ ሰዓት አደረሱ። 

ልክ እንደ ወቃማው ንስር ብቸኛ አዳኝ solitary predator ሆነው ድሮኖቹ የጦር ቀጣናውን ሰማይ ያለከልካይ ተቆጣጠሩት። በውጤቱም የኃይል ሚዛኑን አዛብተው የተጠበቀው ቀርቶ ያልተጠበቀው ተከሰተ። ጄኔራል ፃድቃን ለኒው ዮርክ ታይምስ ሲናገሩ ባንድ ጊዜ እስከ አስር ድሮኖች በሰማዩ ላይ ያንዣብቡ እንደነበር ገለጹ። ለቢቢሲ በሰጡት ቃለ ምልልስ ደግሞ የቲዲኤፍ ግብአት አቅርቦት (logistics) ለድሮን ጥቃት ተጋልጦ ከባድ ተጽዕኖ እንደፈጠረባቸው ይፋ አደረጉ። የአማራ ኃይሎች በዚህ ውጊያ ዕጣ ፈንታ ያበረከቱት አስተዋጾ ሳይዘነጋ ይህ ፅሁፍ ያተኮረው ግን በድሮኖቹ ዙሪያ ነው።

እዚህ ላይ አንድ የተድበሰበሰ ጉዳይም ነበረ። የሀገር መከላከያ ሠራዊት መቀሌን እንደተቆጣጠረ ለፓርላማም ሆነ ለሚዲያ ድሮን የትግራይ ኃይሎችን ለመበታተን ጥቅም ስለመዋሉ ተገልጾ ነበር። ቆይቶ ጄኔራል ፃድቃንም ከተምቤን በረሃ ከአረብ አገራት መጣ ባሉት ድሮን የጦርነት ዳይናሚክሱ እንደተቀየረ መስክረው ነበር። ታዲያ ከዚያ በኋላ ቲዲኤፍ መቀሌን ሲቆጣጠርም ሆነ አልፎ ተርፎ ደብረ ብርሃን አካባቢ እስኪደርስ “ድሮኖቹ የት ገቡ?” ያስብላል። የድሮን ዜና በሚዲያ ላይ በድጋሚ ህይወት የዘራው ቲዲኤፍ ወደ አዲስ አበባ ከተቃረበ በኋላ ነው።

ታዲያ ቀድሞ የነበሩን ድሮኖች በኢትዮጵያ አልነበሩም ማለት ነው? ለነዚህ ጥያቄዎች ምላሽ ሊሆን እና ምናልባትም ተቀባይነት ሊኖረው የሚችለው መረጃ ህወሓት ያቀረበው ክስ ነው። ቃል አቀባዩ አቶ ጌታቸው ረዳ በትዊተር ገጻቸው በህዳር 2013 ዓ.ም ባሰፈሩት ጽሁፍ በትግራይ ሕዝብ ላይ አውዳሚ ጦርነት ለማካሄድ ዶ/ር ዐብይ አሰብ አየር ቤዝ ከሚገኘው የተባበሩት አረብ ኤሚሬቶች ድሮኖች ድጋፍ እንደተጠቀመ ገልፀዋል። በጉዳዩ ጥልቅ ምርመራ ያደረጉ መረጃዎች በደረሱበት ድምዳሜ የህወሓት ክስ ፍጹም አሳማኝ ነው ማለት ባይቻልም አሰብ የአየር ቤዝ ላይ የተገኘው የሳተላት መረጃ ክሱ እውነትነት ሊኖረው እንደሚችል አመላካች ነው።

ለሁሉም ጊዜውን ይጠብቅለታል።

ተዋጊ ድሮን የኃይል ሚዛንን ያዛባው በሰሜን ኢትዮጵያ በተካሄደ አውደ ውጊያ ብቻ አይደለም። በሌሎች በርካታ አገራትም ተተግብሯል። በ1986 ዓ.ም የሞቃዲሾው የ“ብላክ ሃውክ ዳውን” ክስተት የአሜሪካ መንግስት 18 ወታደሮቿንና ሁለት ሄሊኮፕተሮቹን በጄኔራል አይዲድ ተዋጊዎች አስበልቶ በወቅቱ ትልቅ ውርደት ተከናንቦ ነበር። ከ1997 ዓ.ም ጀምሮ ግን ተዋጊ ድሮኖችን በመጠቀሙ የኃይል ሚዛኑን ቀየረ። ጂቡቲ ላይ ተቀምጦ የአልሸባብ አባላትን፣ መጓጓዣና ካምፖችን ያላንዳች ገደብ ሶማሌ ውስጥ ተመላልሶ እየገባ በድሮን መረጃ ይሰበስባል፣ ጥቃት ይሰነዝራል

የዩክሬይንና ሩሲያን ጦርነትን ማንሳት ይቻላል። ሩሲያ በ2014 ዓ.ም ዩክሬይንን ስትወር ጦርነቱን በአስር ቀናት ለመፈፀም አቅዳ ነበር። ጦርነቱ እንደተጀመረም በርካታ የዩክሬይን ግዛቶችን በቀላሉ ያዘች። ዳሩ ግን የዩይክሬይን መንግስት፣ ተቋማትና የተቆጩ ዜጎቿ የድሮንን ቴክኖሎጂ በፍጥነት በመስክ ላይ አበለፀጉት። ድሮኖቹ ወታደራዊ ይዞታን ብቻ አልነበረም ያጠቁት። ወደ ሩሲያ ዕምብርት ዘልቀው እየገቡ የነዳጅ ማጣሪያዎችን፣ ዴፖዎችን፣ ቢዝነስ ሴንተሮችን አጋይተዋል። በውጤቱም የሩሲያን አርሚ ውርደት ውስጥ ከተውት የውጊያ ሞራሉን አንኮታኩተውታል። ዩክሬይን አምና ብቻ ከ10,000 በላይ የድሮን አርበኞችን አሰልጥናለች። ከሁለት መቶ በላይ ካምፓኒዎቿ ደግሞ ድሮኖችን በማምረት ላይ እንደተጠመዱ ዘ-ኤኮኖሚስት ዘግቧል። 

አዘርባጃን እና የአርሜኒያ ጦርነት ሌላው ሰሞነኛ ዜና ነው። ሁለቱም ሀገራት የቀድሞዋ ሶቪየት ሕብረት አካላት ነበሩ። ሆኖም ግን ሶቪየት ሕብረት በፈራረሰችበት ወቅት አርሜኒያ የአዘባጃን ግዛት የነበረውን ናጋርኖ-ካራባህ በጉልበት ቀማች። በመስከረም ወር አዘርባጃን ቱርክ ሰራሽ ድሮኖችን ተጠቅማ የኃይል ሚዛኗን በመቀየር ከ29 ዓመታት በኋላ ግዛቷን አስመልሳለች። 

ድሮን የአውደ ውጊያ ዕጣ ፈንታን የቀየረው የመንግስታትን ብቻ አይደለም። ለምሳሌ የሃማስ ቡድን አለ። በጥቅምት መግቢያ በወታደራዊ ቁመናዋ ከፍተኛ በሆነችው እስራኤል ላይ በድንገት ድምበሯን ጥሶ በመግባት 1,400 ገደማ ዜጎችን ሲገድልና በመቶዎች የሚቆጠሩ ሰዎችን በጋዛ ለማገት ችሏል። ይህን ውጤት ለማሳካት ከተጠቀመባቸው መንገዶች አንዱ በድሮኖች አማካይነት በድንበር ላይ የተተከሉትን ካሜራዎችና የመገናኛ አውታሮች በማምከን ነበር።

ሚስጥራዊነቱን ያጣው የድሮኖቹ ሚስጥር።

የኢትዮጵያ መንግስት ተዋጊ ድሮኖች መጠቀሙን ይፋ ቢያደርግም የድሮኖቹን ብዛት፤ አይነትና ስሪት ሚስጥር ለማድረግ ሞክሯል። ሆኖም ግን የውጪ ሚዲያዎች ይህን ሚስጥር ለማወቅ አልተቸገሩም። ድሮኖቹ የተፈበረኩት በቱርክ፣ ኢራን፣ እና ቻይና እንደሆነ፣ ለድሮኖቹ የማቴሪያል፣ የሰው ኃይል እና የገንዘብ ድጋፍ ደግሞ ከተባበሩት አረብ ኤምሬቶች እንደተገኘ ይፋ አድርገዋል። በተጨማሪም የኢትዮጵያ የተዋጊ ድሮኖች መቆጣጠሪያ ጣቢያዎች በሐረር ሜዳ (ቢሾፍቱ)፤ ባህር ዳር፣ ሰመራ፣ አሶሳ መሆናቸውን አሳውቀዋል። 

የሚገርመው ነገር ዋናው የመረጃቸው ምንጫቸው ዝርክርክ የመንግስት የመረጃ አያያዝ ነበር። በሶሻል ሚዲያ ይፋ የተደረጉት የጠቅላይ ሚኒስትሩ የአፋር ድሮን መቆጣጠሪያ ጉብኝት ፎቶዎች በሙያው ለተካኑ ተንታኞች ተዝቆ የማያልቅ የመረጃ ፍንጭ “treasure-trove of information” ዘርግፏል። ኮምፒዩተሮቹ ሰሌዳ ላይ የታየው ሎጎ፣ የሶፍትዌር አይነት፣ በምክልቶች መሃል ያለው ርቀትና ጥበት፣ ወዘተ ከድሮን አምራች አገራት ከተገኙ ፎቶዎች ጋር ተመሳክሮ የሥሪታቸውን ፍንጮች ለመለየት ሞክረዋል። ከተጠርጣሪ ድሮን አምራች አገራት የሚደረጉ በረራዎችንና የካርጎ ብዛትና ድግግሞሽን ከድሮኖቹ እንቅስቃሴ ጋር እያመሳክሩ መረጃዎቻቸውን አደርጅተዋል። ሌላው ይቅርና በትግራይ ክልል ከሚከሰት የድሮን ጥቃት ሥፍራ ርቀትን በማስላት በየትኛው የድሮን መቆጣጠሪያ ጣቢያ ላይ ምን አይነት ድሮን እንዳለ ተናግረዋል። በተጨማሪ ትግራይ ከሚገኙ የርዳታ ሰራተኞችና ጋርም እጅና ጓንት ሆነው ሰርተዋል። ከድሮን የተተኮሱትን ቅሬተ አካላት ፎቶዎችን እየሰበሰቡ ለምርመራ እንዲያግዝ (debris analysis) ይልኩላቸው ነበር። 

ያፈጠጠ ሁሉ አያይም።

ለመደበኛ ማኅበራዊ ሚዲያ ተጠቃሚ ከሰመራ የተለቀቁት ፎቶዎች የሚሰጡት መረጃ ውሱን ነው። በሙያው ለተካነ ደግሞ አንድ ፎቶ እንድ ሺህ ቃላት ያፈልቃል። በተለይም በስማርት ስልኮች የሚነሱ ፎቶዎች ጠቃሚ አባሪ መረጃዎችን (ሜታ ዳታ) ይይዛሉ። ዋንኛው መረጃ የጂኦ-ሎኬሽን (ፎቶው የተነሳበት ኮኦርዲኔት) በመሆኑ የድሮን ጣቢያው በ 11.791 ላቲትዩድ እና በ 40.991 ሎንጂቲዩድ የሚገኝ ነው ተባለ። ሥፍራው ደግሞ የሰመራ አውሮፕላን ጣቢያ መሆኑን በቀላሉ አረጋገጡ። የመረጃ አነፍናፊዎቹ በቀጣይ የሰመራ አውሮፕላን ጣቢያ እንቅስቃሴ ላይ የሳተላይት አይኖችን በመትከል ድሮኖቹ ከቆሙበት ቦታ በጥቂት ርቀት ፈቀቅ ሲሉ እንኳ ይዘግቡ ጀመር። 

ለስለላ ተግባር ላይ የዋሉት የሳተላይት ምስሎች መደበኛ ግርድፍ ሪዞሉሽን ያላቸው አልነበሩም። በልዩ ትዕዛዝ የሚቃኙ፣ ዋጋቸው ውድ የሆኑና የምስል ጥራታቸው ደግሞ የላቁ ኮሜርሻል ሳተላይቶች ተረባርበዋል። ለአብነት Airbus (30 ሴንቲ ሜ ሪዞሊዩሽን), Planet Sky Satellite (50 ሴንቲ ሜ ሪዞሊዩሽን), MAXAE Worldview 3 (80 ሴንቲ ሜ ሪዞሊዩሽን), European Space Image (30 ሴንቲ ሜ ሪዞሊዩሽን) መጥቀስ ይቻላል። እነኚህ ሳተላይቶች በቀጥታ የሚታየውን ይቅርና በሰው አይን የማይታየውን መረጃ ፈልቅቀው ማንበብ ይችላሉ። የኢትዮጵያ ድሮኖችን ቁመት፣ ክንፍ ርዝማኔ፣ ውጫዊ ቅርጽ፣ የታጠቁት ሚሣኤል አይነት፣ ወዘተ መረጃዎችን በቀላሉ ለቅመው ከሌሎች ድሮን አምራች መረጃዎች ጋር በማስተያየት ለእውነት የቀረበ ትንበያን አካሂደዋል። 

በ1997 የአሜሪካ ኮንግረስ ሪዞሊዩሽናቸው ከፍተኛ የሆኑ (ከ2 ሜ በታች) የሳተላይት ምስሎች ላይ ሕጋዊ እገዳ (ሴንሰርሺፕ) ጥሏል። ዓላማው የአገራቸው ሴንሲቲቨ መረጃ ለጥቃት እንዳይጋለጥ ነው። ሆኖም በቴክኖሎጂው ፈጣን ዕድገት ሳቢያ በ2020 የእገዳ መጠኑን ወደ 40 ሴንቲ ሜ አሻሽለውታል። የሚገርመው ይህ የአሜሪካ ሕግ ለእስራኤልም ከለላ መስጠቱ ነው። እስራኤሎች ጋዛን ጨምሮ አገራቸው ጥራቱ ከፍተኛ በሆነ ሳተላይት እንዲቃኝ አይሹምና። በተቃራኒው ደግሞ በኢትዮጵያ ሰማይ ላይ ኮሜርሻል ሳተላይቶች እስከ 30 ሴንቲ ሜ ሪዞሊዩሽን ምስልን ያለከልካይ ያነሳሉ፡ ለወዳጅም ሆነ ለጠላት ይቸበችባሉ። ኮሜርሻል ሳተላይቶቹን ድርጊት ለማስቆም አቅም ባይኖር እንኳ የተለያዩ ማስመሰያ ዘዴዎችን (camouflage) መጠቀም ይቻል ነበር። ሴንሲቲቭ ወታደራዊ መረጃዎችን ከዕይታ መከለልና ማደናገር ከአንደኛው የዓለም ጦርነት ጀምሮ ፀሃይ የሞቀው አሰራር ነበርና። 

ሚስጢርህን በጉያ፣ ፉከራህን በአህያ።

በጦርነት ወቅት የወታደራዊ አቅምን አግዝፎ መናገር የወዳጅን ስሜት ያበረታል፣ የጠላትን ልብ ያርዳል። ሆኖም ግን ያለውን መረጃ ሁሉ መዘርገፉ ከጥቅሙ ይልቅ ጉዳቱ ያመዝናል። አንዳንድ መረጃ ይፋ ሲደረግ ከኃያላን ባላንጣዎች ጣጣም ይዞ ሊመጣ ይችላል። በሌለ ነገር በአፍ እላፊ ብቻ እንኳ በጅምላ ጨራሽ መሳሪያ አምራችነት ተጠርጥረው የሳዳም ሁሴን ህይወትና የሃገረ ኢራቅ ዕጣ ፈንታ እንዳልነበር መደረጉ የቅርብ ጊዜ ትዝታ ነው። “በለፈለፉ ይጠፉ” ይባል የለ?

ኢትዮጵያ ያሏትን ድሮኖች ያላንዳች ከለላ በአውሮፕላን ማረፊያ ጣቢያዎች በግላጭ አስጥታቸዋለች። ይህ ደግሞ ድሮኖቹን ለማወቅ የሚደረገውን ጥረት ሙዝ የመላጥን ያህል ያቀለዋል። እንደ አሜሪካ ያሉ ኃያላን አገራት እንኳ ከምድርም ሆነ ከሰማይ ዕይታ የሚሸሽጓቸው በርካታ ስትራቴጂካዊ መሳሪያዎች አሏቸው። በከፍተኛ የውጪ ምንዛሪ የተገዛ ተዋጊ ድሮንን ከዕይታ ለመከለል አለመሞከር ግርምትን ያጭራል። ቢያንስ “ታሪካዊ ጠላቶቻችን” ይህን መረጃ በጥብቅ እንደሚፈልጉት እንዴት ይዘነጋል?

ከሁሉም ተጠርጣሪ የድሮን አምራች አገራት ትኩረትን የሳበችው ኢራን ናት። በአሜሪካ መንግስት የንግድ ማዕቀብ የተጣለባት አገር ስለሆነች። በግልጽ አይነገር እንጂ ሰመራ ላይ ታየ በተባለው በኢራን ሰራሽ ድሮን ምክንያት ኢትዮጵያ በአሜሪካ ጥርስ ውስጥ ገብታ ከፍተኛ ዋጋ እየከፈለች ነው። ቀደም ብሎ በ1997 ምርጫ ሲጭበረበር፣ ዜጎች በአደባባይ ሲረሸኑና መንግስት “100 ፕርሰንት ምርጫ አሸነፍኩ” ሲል እንኳ “ኢትዮጵያ በዲሞክራሲ መንገድ መንግስቷን መርጣለች” ብለው ሲመሰክሩና ዕርዳታን በገፍ ሲሰጡ ነበር። በትግራዩ ጦርነት ወቅት ደግሞ ኢትዮጵያን ከአጎዋ ማባርሯና በርካታ ዕርዳታዎቿን አቋርጣለች። ኢትዮጵያ አጎዋን ታሳቢ አድርጋ ያቀደቻቸው የ10 ዓመት የኤክስፖርት-መር ዕቅድ፣ በቢሊዮኖች ወጪ አድርጋ ማስፋፊያ ያደረገለችለት የኢንዱስትሪ ማስፋፊያ፣ ከአንድ ሚሊዮን በላይ የዜጎቿ የስራ ዕድል እና የውጪ ኢንቨስትመንት መዳረሻነት ተመራጭ ሆና መቆየት የምትችልባቸውን ዕድሎች አምክኗል። እንዲሁም የፀጥታው ምክር ቤት ኢትዮጵያ ላይ ለበርካታ ጊዜ ማዕቀብ ለመጣል መሞከሩ የሚነግረን ነገር አንዳንዶች እንደሚሉት “ለትግራይ ኃይሎች በማድላት” ብቻ የተከወነ አይመስልም። 

የዝሆኖቹ ክልሎች የድሮን ድርሻ።

ተዋጊ ድሮን በስፋት ጥቅም ላይ የዋለው በትግራዩ ጦርነት ይሁን እንጂ በጊዜ ሂደት በኦሮሚያና አማራ ክልል የሚገኙ በርካታ ዜጎችና ንብረቶቻቸው ጉዳት ደርሶባቸዋል። ድሮንን ጨምሮ የእለት ተለት የግጭት ዜናዎችን በመላው ዓለም ትኩረት ሰጥቶ ከሚከታተሉና መረጃውን ከሚያደረጁ ተቋማት አንዱ ACLED ነው። ለእያንዳንዱ ጥቃት ጄኦ ኮርዲኔት፣ ዕለት፣ የሟችና ቁስለኛ ቁጥር፣ የግጭቱ ተዋናዮች ወዘተ መረጃዎችን ያካትታል። በዚህ ፅሁፍም ከድርጅቱ የተገኘ መረጃን በመንተራስ በኢትዮጵያ ያለውን የድሮን ጥቃት በሥፍራና ጊዜ ጠባይ ለመመርመር ተሞክሯል። 

በአጠቃላይ 125 የድሮን ጥቃቶች በኢትዮጵያ ተመዝግበዋል። ከትግራይ ጦርነት ቀደም ብሎ በተለያዩ ጊዜያት ስምንት የድሮን ጥቃቶች በተለያዩ ሥፍራዎች ተፈጽመዋል። በዚህ ጽሁፍ የቀረበው ጂኦ ስፓሻል ትንታኔም የተመረኮዘው ከትግራይ ጦርነት መባቻ ጀምሮ በተከሰቱ 117 የድሮን ጥቃቶች ሥፍራና ጊዜ መረጃ ላይ ነው። 

በምስል 1 እንደሚታየው የትግራይ ክልል 61 የድሮን ጥቃት ሲከሰት አጠቃላይ ቁጥር 52% ይይዛል። የጥቃቱ ሥርጭት በዞን ደረጃ ሲታይም ከፍተኛ መበላለጥን ያሳያል። ደቡብ ትግራይ (35), ሰሜን ምዕራብ ትግራይ (14)፣ ማዕከላዊ ትግራይ (6)፣ ምስራቅ ትግራይ (5) የድሮን ጥቃት አስተናግደዋል። የሚገርመው የወልቃይት አካባቢ ነው። ከአማራ ክልል ጋር ባለው የይገባኛል ጥያቈ ሳቢያ በርካታ የምድር ውጊያዎች የተካሄደበት ሥፍራ ሆኖ ሳለ አንዳችም የድሮን ጥቃት አልተመዘገበበትም። የአማራ ክልል 37 የድሮን ጥቃትን አስተናግዷል። ሆኖም ይህ ቁጥር በፋኖ አማፂ ጦር ሰበብ ብቻ የተፈፀመ አይደለም። ቀደም ብሎ ቲዲኤፍ ወደ መሃል አገር ተስፋፍቶ በነበረ ወቅት 23 የድሮን ጥቃቶች በአማራ ክልል ላይ የተፈፀመ በመሆኑ የአማራን ክልል በተለየ ሁኔታ ተደራራቢ የድሮን ተጠቂ አድርጎታል። በዞን ደረጃ ሰሜን ወሎ (15)፣ ምዕራብ ጎጃም (7)፣ እንዲሁም ሰሜን ሸዋ (5) የድሮን ጥቃትን አስተናግደዋል። በተያያዥ መገንዘብ የሚቻለው በአማራ ክልል የድሮን ጥቃቶች በርክተው የተፈጸሙት ከአዲስ አበባ ወደ መቀሌ በሚጓዘው አውራ ጎዳና ግራና ቀኝ ሥፍራ ነው። በኦሮሚያ ክልል ደግሞ 23 የድሮን ጥቃቶች ሲመዘገቡ ይበልጥ ያተኮሩት የኦነግ ሸኔ በሰፊው ይንቀሳቀስበታል በሚባለው የምዕራብ ኦሮሚያ አካባቢ ነው። በዞን ደረጃ ምዕራብ ወለጋ (15)፣ ምዕራብ ሸዋ (6)፣ ምስራቅ ወለጋ (5)፣ በአማራ ክልል በሚገኘው የኦሮሚያ ልዩ ዞን (5) ናችው። የኦሮሚያ ክልል የድሮን ጥቃቶችን ከትግራይና ከአማራ ክልሎች የሚለየው የአገር ውስጥም ሆነ የዓለም አቀፍ ሚዲያዎች በበቂ ሽፋን አልዘገቡትም። 

ምስል 2 በጊዜ ሂደት የታየውን የድሮኖች ጥቃት ብዛትን ያሳያል። በ2021 እ.ኤ.አ 51 ሲሆን በ2022 ደግሞ ወደ 53 ከፍ ብሏል። 2023 (ለመጠናቀቅ ገና ከወር በላይ ቢቀረውም) እስካሁን 13 የድሮን ጥቃቶች ተፈጽመዋል። በ2021 የነበረው ጥቃት በትግራይና በአማራ ክልሎች ሲሆን ዒላማው የቲዲኤፍ ኃይል ነበር። በ2022 ደግሞ የድሮን ጥቃቱ በትግራይ እና በኦሮሚያ ክልሎች ጎን ለጎን ሲካሄድ የአማራ ክልል መጠነኛ ፋታ እግኝቶ ነበር። በ2023 የትግራይም ሆነ የኦሮሚያ ክልሎች ፋታ ሲያገኙ የአማራ ክልል ደግሞ በፋኖ ታጣቂዎች ሳቢያ የድሮኖች ጥቃት ዒላማ ሆኗል።

የድሮን ጥቃት የተከናወነባቸው ሥፍራዎችን ተፈጥሯዊና ማኅበረሰባዊ ምህዳሮችን ጠለቅ ብለን ስንቃኝ ጥቂት እውነታዎችን ልብ ማለት እንችላለን። አንደኛ መሬቶቻቸው ተራራማና ተዳፋት የሚበዛበት፣ የአፈር ለምነታቸው ደግሞ በከፍተኛ ደረጃ የተሟጠጠ ነው። የተዳፋት መጠኑ ከፍ ማለቱ የወታደራዊ ሜካናይዝድ ጦር እንቅስቃሴና የውጊያ አቅምን በዕጅጉ ይወስነዋል። ለመንግስት ጦር አቋራጭ መፍሔው ደግሞ ድሮን ይሆናል። ሁለተኛ ሥፍራዎቹ የህዝብ ብዛት የተጫናቸው በመሆናቸው ለእርሻ መሬት ጥበት ችግር የተጋለጡ ናቸው። ሶስተኛ የአካባቢዎቹ የምግብ ዋስትና እጅግ የተመናመና ለተደጋጋሚ ድርቅና ረሃብ ተጋላጭ ሥፍራ ነው። አራተኛ በተለይም በአማራና ትግራይ ያለው የድሮኖች ጥቃት ሥፍራ ኢትዮጵያ ከውጪ ወራሪም ሆነ የርስ በርስ ግጭት ሳቢያ ከፍተኛ ጦርነቶችን ለዘመናት ያካሄደችብትና ደም እንደጎርፍ ሲፈስበት የኖረ ሥፍራ ነው። ከብዙ በጥቂቱ የመቅደላ፣ የአድዋ፣ የሰገሌ፣ የማይጨው፣ የህወሓት ብለን መጥቀስ እንችላለን። ይህ አልበቃ ብሎ በዚህ አካባቢ የሚኖር ህዝብ ከሰማይ የድሮን ዝናብ እየዘነበበት ይገኛል።

በአንፃሩ ደግሞ እስካሁን ባለው ሁኔታ ሰፊው የደቡብ ኢትዮጵያ ክፍልን የሚሸፍነው ሰማይ ለደመና ማድመኛና እና ለመንገደኛ አውሮፕላን መተላለፊያ ክፍት ሆኖ እያገለገለ ነው። ይህም አንድ ተስፋ ነው። ልክ ኦሲስ እንደሚባለው በበረሃ መሃል እንደሚገኝ ለምለም ሥፍራ!

ከኑግ ጋር የተገኘህ ሰሊጥ አብረህ ተወቀጥ።

ተዋጊ ድሮኖች በርካታ ጠቀሜታ ቢኖራቸውም አሉታዊ ጎንም አላችው። ለምሳሌ በተሳሳተ የምስል ትንታኔና ትርጓሜ ሳቢያ ጉዳዩ ፍጹም የማይመለከታቸው ሰብአዊና ቁሳዊ ዒላማዎች ሰለባ ይሆናሉ። ድሮኖች ለአንዳንድ አምባገነን መሪዎች እንደ ቀኝ እጅ ሆነው ህዝባዊ ተቃውሞን ለማፈንና ለማኮላሸት አስችለዋል። እንዲሁም ተጠያቂነት ባልተበጀለት ሁኔታ ድሮኖች ከሕግ አግባብ ውጪ ግድያን (extrajudicial assassination) ማካሄድ ያስችላሉ።

የተለያዩ ሚዲያዎች እንደዘገቡት የኢትዮጵያ ድሮኖች ወፍጮ ቤቶችን፣ ተፈናቃይ ዜጎች የተጠለሉበት ሥፍራን፣ የመኖሪያ ቤቶችን፣ የአውቶቡስ ጣቢያን፣ የገበያ ሥፍራን ወዘተ አጥቅተዋል ተብሎ ወቀሳ ቀርቧል። በዚህም ሳቢያ በርካታ ንጹሃን ዜጎች በትግራይ፣ በኦሮሚያና በአማራ ክልሎች ሙትና ቁስለኛ ሆነዋል። ባደጉ አገራትም የድሮን ጥቃት ተጠያቂነት ቢያወዛግብም በኢትዮጵያ ግን ቃሉም አይነሳም። የተባበሩት መንግስታትና ኃያላን አገራት በተደጋጋሚ ድርጊቱን ኮንኑ እንጂ ያመጡት ለውጥ የለም።

ወደ ልማታዊ ድሮን።

መረጃዎች እንደሚጠቁሙት በኢትዮጵያ ድሮን ለሰርግ ቪዲዮ መቅረጫና ማድመቂያ፣ ውጤታማነቱ በይፋ ባይገለጽም ለመድሃኒት ማድረሻነት፣ እንዲሁም አማጺያንና ይዞታቸውን ለማውደሚያነት እየዋለ ነው። ሆኖም ከተጠቀሱት ተግባራት ባሻገር በርካታ ጥቅም ላይ ያልዋሉ የድሮን ትሩፋቶች አሉ። ለማሳያ ጥቂቱን እንጥቀስ።

አንደኛ ኢትዮጵያ ትልቅ አገር ናት። እዚህም እዚያም የተለያየ የተፈጥሮና ሰው ሰራሽ አደጋ ሲፈጠር መረጃ በፍጥነትና በጥራት ማግኘት ግድ ይላል። ድሮኖች የደን ቃጠሎን፣ የጎርፍ አደጋን፣ የአምበጣና የተምች መንጋን፣ ወዘተን ሽፋን በመቃኘትና ፈጣን፣ ወጪ ቆጣቢና ለተግባራዊ እንቅስቃሴ አመቺ የሆነ መረጃን ለማቅረብ ያግዛሉ። በውጤቱም የበርካታ ህይወትና ንብረት መታገድን ያስችላሉ።

ሁለተኛ አርብቶ አደሩ የሚኖርበት አካባቢ ሞቃታማና ደረቃማ ነው። አካባቢው የውሃ እና መኖ እጥረት ተጋላጭ ነው። አርብቶ አደሩ ቀዬውን ለቆ በግምት ወደ ሌላ ሥፍራ ከመሰደዱ አስቀድሞ ድሮኖች ውሃና ግጦሽ የሚገኝበትን ሥፍራ ቃኝተው ማመላከት ይችላሉ። የሚፈለገውን መረጃ በዋይ ፋይ አማካይነት በየተወሰኑ ርቀቶች በሚቋቋሙ የድሮን ኪዮስኮች ለአርብቶ አደሩ ቢቀርቡለት ጥቅሙ በርካታ ነው።

ሶስተኛ ድሮን ፀጥታና ሰላም ለማስፈን ይረዳል። በአወዛጋቢ የክልልም ሆነ የወረዳ ደንበሮች አካባቢ ስምምነት ቢደረስም በተደጋጋሚ ትንኮሳ እያገረሸ ለማያባራ የግጭት አዙሪት ያጋልጣል። የሰላም ስምምነቱ እስኪፀና ድሮኖች በአወዛጋቢው ሥፍራ መደበኛ ቅኝት ቢያደርጉ ገለልተኛ የሆነ ፈጣን የመረጃ ማቅረብ ይችላሉ። የመረጃ መዛባትን ያመክናሉ፣ አጥፊውን ይለያሉ። ስምምነቱ ዘላቂ እንዲሆን ያግዛሉ።

አራተኛው ያልመከነ ፈንጂን ሥፍራ በመለየት ሞትና የአካል ጉዳትን ያስቀራሉ። ከተለመደው አሰራር ይልቅ ድሮኖች በጥቂት የሰው ኃይል፣ በጀትና ጊዜ ይከውናሉ። ፈንጂዎች ብረታማ ስለሆኑ በፀሃይ ብርሃን ወቅት የሙቀት መጠናቸው ከከበባቸው የአፈር ከፍ ይላል። በአፈሩ እና በፈንጂዎቹ መሃል ያለውን የሙቀት ልዩነት የድሮኖቹ ተርማል ሴንሰሮች ስለሚለዩት የፈንጂውን ሥፍራ በቀላሉ አመላክቶ ለማምከን ያስችላል።

በመጨረሻም፡ “ጨዋታው በሰማይ” ሊሆን ነው።

ኢትዮጵያን ጨምሮ በርካታ መንግስታት ተዋጊ ድሮኖችን ያለ አንዳች ህጋዊና ሞራላዊ ተጠያቂነት እየተገለገሉበት ነው። ባጭሩ ዓለም ዘጠኝ ሆኖላቸዋል፣ “The new wild wild west” እንደሚባለው። ቅጥ አልባ የድሮን አጠቃቀም አንዳንድ መንግስታትን ሀሺሽ የቀመሱ ‘governments on steroids‘ እያስመሰላቸው ነው። ሰማይ ላይ ሆነው የሚፈልጉትን ሲያሳኩ የሰማየ ሰማያቱን አምላክነት ችሎታ የተጎናፀፉ እንዲመስላቸው እያደረገ ነው። በዚህም ሳቢያ ለውይይትም ሆነ ለሰላማዊ መፍትሔ ጆሯቸው ይደፈናል። የኢትዮጵያን የድሮን ስኬት የተመለከቱ በርካታ የምዕራብ አፍሪካ መንግስታት ለድሮን ባለቤትነት መሯሯጣቸው አይደንቅም።

ይህ ድሮን አመጣሽ የበላይነት ለረዥም ጊዜ ፀንቶ አይቆይም። ሚዛኑ ይቀየራል። ምክንያቱም ተዋጊ ድሮኖች አሸባሪዎችና አማጽያን ቡድኖች እጅ እየገቡ ናቸውና። ለምሳሌ የሊባኖሱ ሄዝቦላ፣ አይሲስ፣ የፓለስታይኑ ሃማስ፣ የናይጄሪያው ቦኮ ሃራም፣ የየመኑ ሃውቲ ቡድን ባለ ድሮኖች ሆነዋል። ተወደደም ተጠላም ሌሎች አማፅያንም ድሮኑን ውለው አድረው እስከ አፈንጫቸው ይታጠቁታል። ገበያ አይደል? ገዢ ካለ ሻጭ አይጠፋም። ዋናው ገንዘብ ነው።

የድሮኖች በአማጽያን ቡድኖች እጅ መግባት በተለይም በአምባ ገነንነታቸው ለሚታወቁት በርካታ የአፍሪካ መንግስታት ዱብ ዕዳ እንደሚሆን ነው። ያኔ ታዲያ ጨዋታው በምድር ብቻ ሳይሆን በሰማይም ይሆናል። በየጎጡ የሚለኮስ ግጭትም በቀላሉ ከመክሰም ይልቅ በቅፅበት ወደ መጠነ ሰፊ ጦርነት ሊሸጋገር ይችላል። በድሮን ጥቃት ወቅት በኮላተራል ዳሜጅ አብሮ የሚወቃው የሰላማዊ ዜጋ ቁጥርም የትየለሌ ይሆናል።

የአይ ቲ ቴክኖሎጂ ፈጣን ዕድገትም ሌላው ተግዳሮት ነው። ድሮኖች ከምድር መቆጣጠሪያ ጣቢያ ጋር መልዕክት እንዳይለዋወጡ ጃሚንግ ሊያውካቸው ይችላል። በኢንተርኔት ላይ የምናውቀው የሃኪንግ ችግር በድሮን ላይ ሲተገበር ድሮኑ ቀድሞ የተነገረውን ዒላማ ቀልብሶ የራሱን ማዘዣ ጣቢያ ወይንም የወገንን ጦር መደምሰስ የሚያስችል አሉታዊ ጎን አለው።

አይቀሬውን የድሮን-ወለድ አደጋን ማስቀረት ይቻላል። ሥልጣን የጨበጡ መንግስታት ከእልህ ነጻ ሆነው የዜጎቻቸውን ልብ ትርታ ማድመጥ ይኖርባቸዋል። የዴሞክራሲና ሰብአዊ መብቶች ከዜጎች የሰላም ዋስትና ጋር አጣምረው ማስፈን ደግሞ ኃላፊነታቸው ነው። አልያማ የግጭት ክብሪቶች እዚህም እዚያም መለኮሳቸው ግድ ነው። ሁሉንም ችግር በድሮን የበላይነት ብቻ ለመፍታት የሚያደርጉት ጉዞ ለትላንት አገልግሏቸዋል፣ ለነገ ተነገ ወዲያ ግን በፍጹም ሊታገደጋቸው አይችልም። በአምና በሬ አይታረስምና፣ በፍጥነት ወደ ቀልባቸው ካልተመለሱ መጥፊያቸው ሊሆን ይችላል።

============

ጸሃፊውን በሚከተለው የ ኢሜይል አድራሻ ማግነት ይቻላል : daniel.kassahun@gmail.com

ጸሃፊው በቅርቡ ለአንባቢያን ያቀረባቸው መጣጥፎች

  • Sept 04, 2023፡ Ethiopia needs a second capital city [Ethiopia Insight]
  • May 25, 2023፡ አዲስ አበባ፡ እህት ዋና ከተማ ያሻት ይሆን? [ዘሃበሻ]
  • August 29, 2023፡ የገንዘብ አስከፋይ ዕገታዎች ሥፍራና ስርጭት በኢትዮጵያ [SBS አማርኛ] 
  • May 20, 2022፡ ክረምትን ለእርሻ ወይንስ ለጦርነት? [SBS አማርኛ] 
  • October 12, 2021፡ የአዲሱ ኢትዮጵያ ካቢኔ ጂኦግራፊያዊ ፍትሃዊነት ዳሰሳ [SBS አማርኛ]
  • July 19, 2021፡ የካርታ ፕሮፓጋንዳ ፋይዳና ዕዳ  [SBS አማርኛ]
  • April 07, 2021፡ ተፈጥሯዊና ባህላዊ ዝናቦችን ምን አዛመዳቸው? [ሪፖርተር]
  • February 28, 2021፡ የአድዋ ዘመቻና ባሩድ አልባው የምድር ፍልሚያ  [SBS አማርኛ]
  • June 08, 2020፡ ኮቪድ-19፤ ማኅበራዊ ፈቀቅታና አዲስ አበባ [አዲስ አድማስ]
  • January 05, 2020፡ የኢትዮጵያ ሳተላይት ቴክኖሎጂ ትሩፋቱና ተግዳሮቱ [ሪፖርተር]
  • Dec 30, 2019፡ Beyond the euphoria: promises and limitations of Ethiopian Satellite [Addis Standard]

__

የቴሌግራም ቻናላችን ይቀላቀሉ ፡ t.me/borkena
በነጻ አስተያየት መድረክ የሚቀርቡ ሃሳቦች የጸሃፊውን እንጂ የግድ የቦርከናን ድረገጽ ሃሳብ ላያንጸባርቁ ይችላሉ፡፡ በዚህ ድረ ገጽ ላይ መጣጥፍ ለማውጣት ከፈለጉ ጽሁፍዎትን በሚከተለው አድራሻ በኢሜይል ይላኩልን info@borkena.com 

የንግድ ድርጅትዎን ወይንም አገልግሎትዎን በቦርከና የቢዝነስ ዳይሬክተሪ ላይ ለማውጣት 
እዚህ ይጫኑ፡፡ ቦርከናን ይደግፉ፡፡
ትዊተር ፡ 
@zborkena
ፌስቡክ ገጻችንን ላይክ ያድርጉ ፡ Borkena
የቦርከና ቻናልን ስብስክራይብ ለማድረግ እዚህ ይጫኑ

ማስታወቂያ
Stay Connected
28,789FansLike
13,920FollowersFollow
8,540SubscribersSubscribe
Stacy Adams
Must Read
Related News

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here