ሀገራዊ ምክክሩ ስለ ሚፈርሱ ታሪካዊና ቅርሶች ምን ውይት አካሄደ ምን ውሳኔ አለፈ ?

Advertisement

በኢትዮጵያ በመከላከያ ይዞታ ስር የሚገኙ ታሪካዊና ወታደራዊ ቅርሶች አስተዳደር ተግዳሮቶች፣ የሕግና ተቋማዊ ክፍተቶች እና የመፍትሔ አቅጣጫዎች፦ በሆለታው ምኒልክ ቤተ–መንግሥትና በጃንሜዳው ደጃዝማች ገብረሥላሴ ሕንፃ ላይ የተደረገ በዓይነታዊ (Qualitative Research Methods) የጥናት ዘዴ ላይ የተመሠረተ ጥናት

• ደራሲ/አጥኚ፦ አበራ ገረመው 
• ዓመተ ምሕረት፦ 2018 ዓ.ም (2026 G.C.)
• የጥናቱ ዓላማ፦ በመከላከያ ሚኒስቴር ይዞታ ስር ያሉ ታሪካዊና ወታደራዊ ቅርሶች የሚገኙበትን አሳሳቢ ሁኔታ መመርመር፤ በስነ-ሕንፃ ቅየሳና በመሠረተ-ልማት ግንባታ ሂደት ውስጥ ያጋጠሙ ተቋማዊ፣ ሕጋዊ፣ የፖለቲካና የአመለካከት ተግዳሮቶችን መተንተን፤ ቅርሶችን በዘላቂነት ለማዳን፣ የተጠያቂነት ሥርዓት ለመዘርጋትና የወደፊት የፖሊሲ አቅጣጫዎችን ለማመላከት ነው።

1. መግቢያ

የኢትዮጵያ ረጅም የሕዝብና የመንግሥትነት ታሪክ በርካታ የሚዳሰሱና የማይዳሰሱ፣ የሚንቀሳቀሱና የማይንቀሳቀሱ አገራዊና ወታደራዊ ቅርሶች እንዲፈጠሩ ምክንያት ሆኗል። በተለይም በ19ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃና በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ የተገነቡ ታሪካዊ ግብረ-ሕንፃዎችና ወታደራዊ ይዞታዎች የሀገሪቱን የነፃነት፣ የሉዓላዊነት፣ የሥነ-ሕንፃና የኪነ-ጥበብ ዕድገት የሚያሳዩ ህያው ምስክሮች ናቸው።

ነገር ግን በአሁኑ ወቅት በመከላከያ ሚኒስቴር ይዞታ ስር የሚገኙ በርካታ ታሪካዊ ቅርሶች በጥገናና እንክብካቤ እጥረት፣ በቅንጅት ማነስ፣ በተቋማዊ ቸልተኝነት፣ በፖለቲካዊ ውሳኔዎች እንዲሁም በማኅበረሰቡና በተቋማት ዘንድ ባለው የግንዛቤና የተቆርቋሪነት እጥረት ምክንያት ለከፍተኛ ጉዳትና ለሙሉ ውድመት እየተዳረጉ ይገኛሉ። ይህ ጥናት በዓይነታዊ (Qualitative) የምርምር ዘዴ ተደግፎ የተሠራ ሲሆን፣ በሆለታ የሚገኘውን የ5ኛው ዳግማዊ አፄ ምኒልክ ቤተ-መንግሥት እና በጃንሜዳ የሚገኘውን የደጃዝማች ገብረሥላሴ ባሪያጋብር (የቀድሞው የክቡር ዘበኛና የምድር ጦር ሙዚቀኞች) ሕንፃ መነሻ በማድረግ የተደቀኑ ተግዳሮቶችንና የወደፊት የመፍትሔ አቅጣጫዎችን በጥበብና በሙያዊ መነጽር ይተነትናል።

- Advertisement -

2. ታሪካዊ ዳራ

ሀ. የሆለታው 5ኛው ዳግማዊ አፄ ምኒልክ ቤተ–መንግሥት

• ምሥረታና አገልግሎት፦ በ1895 ዓ.ም በአድዋ ድል መታሰቢያ 7ኛ ዓመት በጦርነቱ ወቅት ፈረሰኞች ላደረጉት አስተዋፅኦ መታሰቢያ ይሆን ዘንድ የኢትዮጵያ ሠራዊት የፈረሰኛ ማሰልጠኛ ትምህርት ቤት ሆኖ ተመሠረተ።
• ግንባታና አጠቃቀም፦ በ1899 ዓ.ም ዳግማዊ አፄ ምኒልክ 5ኛ ቤተ-መንግሥታቸውን ለማነፅ የመሠረት ድንጋይ አስቀምጠው በ1902 ዓ.ም ግንባታው ተጠናቆ ተመረቀ። ከ1902 እስከ 1906 ዓ.ም የዳግማዊ አፄ ምኒልክ የበጋ ቤተ-መንግሥት፣ ከ1906 እስከ 1922 ዓ.ም የልጅ ኢያሱና የንግሥት ዘውዲቱ ማረፊያ ሆኖ አገልግሏል።
• ወታደራዊ ዳራ፦ በ1927 ዓ.ም የሆለታ ገነት ጦር ትምህርት ቤት ሲመሠረት የአካዳሚው አካል ሆኖ ተጠቃለለ፤ ከዚያም የአዛዥ ቢሮ፣ የአዛዥ መኖሪያ፣ ቤተ-መጻሕፍትና የመዝናኛ ክበብ በመሆን አገልግሏል።
• ወቅታዊ ሁኔታ፦ ላለፉት ሁለት አሥርት ዓመታት ያለ ምንም አገልግሎት ኦና ሆኖ በመቀመጡ የድንጋይ ግድግዳዎቹ መፈረስ የጀመሩ፣ የኮርኒስ ጨርቆቹ ተቆራርጠው ለመውደቅ የተቃረቡና አጣዳፊ የጥገና እርምጃ ካልተወሰደ ሙሉ በሙሉ የመፍረስ አደጋ የተደቀነበት ቅርስ ነው። 

ለ. የጃንሜዳው የደጃዝማች ገብረሥላሴ ባሪያጋብር ሕንፃ

• ባለቤቱና ግንባታው፦ በ1895/1903 ዓ.ም የተገነባው ይህ ሕንፃ የአድዋው ተጋዳላይ፣ የአክሱም ጽዮን ንቡረ ዕድና የልዕልት ወለተ-እሥራኤል ሥዩም ባለቤት የነበሩት የደጃዝማች ገብረሥላሴ ባሪያጋብር (1865–1923 ዓ.ም) መኖሪያ ሕንፃ ነበር። 
• ታሪካዊና ባህላዊ እሴት፦ ከ1943 ዓ.ም ጀምሮ የክቡር ዘበኛ አርኬስትራ/ሙዚቀኞች ክፍል፣ በ ደርግ ዘመን ደግሞ የምድር ጦር ሙዚቀኛ ክፍል ሆኖ ያገለገለና የኢትዮጵያ ዘመናዊ ሙዚቃ መፈልፈያ የሆነ ታሪካዊ ሕንፃ ነው። 
• ህጋዊ እውቅና፦ በ2010/2013 ዓ.ም በፌዴራል ቅርስ ባለሥልጣን የቅርስነት ደረጃ ተሰጥቶት በጥበቃ መዝገብ ላይ ያረፈ የማይንቀሳቀስ ቅርስ ነበር። 
• ወቅታዊ ሁኔታ፦ በቦታው ላይ እየተካሄደ ካለው የኢትዮጵያ ባህር ኃይል ጠቅላይ መምሪያ አዲስ ሕንፃ ግንባታ ጋር ተያይዞ «የአዲሱን ሕንፃ ገፅታ ያበላሻል» በሚል እይታ፣ በስውር ከአጥር በስተጀርባ ታጥሮ ሙሉ በሙሉ እንዲፈርስ የተደረገና በአሁኑ ወቅት ምንም ዓይነት ቅሪት የሌለው ቅርስ ነው። 

3. የቅርስ አስተዳደር መሠረተ–ሐሳብ 

- Advertisement -

በዘመናዊና ሳይንሳዊ የቅርስ አስተዳደር መመሪያዎችና መሠረተ-ሐሳቦች (Critical Heritage Management Principles) መሠረት፦

1. የቅድመ–ግንባታ ተፅዕኖ ግምገማ (Heritage Impact Assessment – HIA)፦ ማንኛውም አዲስ መሠረተ-ልማት ከመቀየሱና ከመገነባቱ በፊት በዙሪያው በሚገኙ ቅርሶች ላይ የሚያመጣው ተፅዕኖ በቅድሚያ ተጠናቅቆ የጥበቃ ስትራቴጂ መቀየስ አለበት። በመከላከያ መሐንዲስ  ዋና መምሪያ በኩል ይህ ግምገማ ሳይደረግ አዲሱ ሕንፃ መታቀዱ የሥነ-ሕንፃና የቅርስ አስተዳደር ሳይንስ መጣሱን ያሳያል።
2. የተጣጣመ/ተዛማጅ አጠቃቀም (Adaptive Reuse)፦ ነባር ታሪካዊ ሕንፃዎችን ሳይያፈርሱ የውስጥ ክፍሎቻቸውንና መዋቅራቸውን በማደስ ለአዲሱ ተቋም ሙዚየምነት፣ ማዕከልነት ወይም ቢሮነት ማዋል ሳይንሳዊ አሠራር ነው። የደጃዝማች ገብረሥላሴ ሕንፃን ከማፍረስ ይልቅ ለባህር ኃይል ሙዚየምነት መጠቀም ይቻል ነበር። 
3. ተቋማዊ ቅንጅትና ቅብብሎሽ (Inter-institutional Collaboration)፦ የቅርስ ጥበቃ የአንድ ተቋም ብቻ ሳይሆን የባለይዞታው፣ የተቆጣጣሪው አካል እና የማህበረሰቡ የጋራ ኃላፊነት ነው።

4. ያጋጠሙ ተግዳሮቶች በየፈርጁ

• የፖለቲካና የሥልጣን ተግዳሮት፦ የፖለቲካ ውሳኔዎች ከሕግና ከሳይንሳዊ አሠራር በላይ መሆናቸው፤ ለልዩ ልዩ ዝግጅቶችና ምረቃዎች ሲባል «ቦታው ጽዱ መሆን አለበት» በሚል አመለካከት ታሪካዊ ቅርሶች እንዲፈርሱ መደረጉ።
• የአመለካከትና የግንዛቤ ተግዳሮት (የ«ጨቋኝና ተጨቋኝ» ትርክት ተፅዕኖ)፦ ቅርሶችን ከአጠቃላይ የታሪክ፣ የአገር ግንባታና የኪነ-ሕንፃ እሴታቸው አንጻር ከመመልከት ይልቅ፣ በሀገሪቱ ባለው «የጨቋኝና ተጨቋኝ» የፖለቲካ ትርክት ተፅዕኖ ምክንያት ለአንዳንድ የታሪክ ዘመናት ቅርሶች ተገቢውን ትኩረትና ጥበቃ አለመስጠት፤ ቅርሶቹን የተወሰነ ወገን ወይም ሥርዓት ብቻ አድርጎ የመመልከትና ለጥፋታቸው ግዴለሽ የመሆን ስነ-ልቦናዊ ክፍተት መኖሩ።
• የሕግና የቁጥጥር ተግዳሮት፦ በሕግና በአዋጅ የተደነገጉ የቅርስ ጥበቃ ድንጋጌዎች የመስፈጸም አቅም ማጣታቸው እና የቅርስ ባለሥልጣን የፖለቲካ ሹመኞች መከላከያን ወይም የፖለቲካ አመራሩን በመፍራት አስገዳጅ እርምጃ አለመውሰዳቸው። 
• የሥነ–ሕንፃና የዲዛይን ቅየሳ ተግዳሮት፦ የመከላከያ መሐንዲስ ዋና መምሪያ የመሠረተ-ልማት ቅየሳ ሲያካሂድ የቅርስ ጥበቃ ባለሙያዎችንና ዳይሬክተሮችን ሳያሳትፍና የቅርስ ጥናት ሳይሠራ ሕንፃዎችን ብቻ ማቀዱ።
• የፋይናንስና የበጀት ተግዳሮት፦ በመከላከያ ሚኒስቴርም ሆነ በቅርስ ባለሥልጣን በኩል ለታሪካዊ ቅርሶች እድሳትና ጥገና የሚሆን ራሱን የቻለ የበጀት መስመር አለመመደቡ። 

5. የችግሩ ዋና መንስኤዎችና ውጤቶች

[መንስኤዎች]

• የቅድመ-ግንባታ የቅርስ ተፅዕኖ ግምገማ (HIA) አለመኖር

• የፖለቲካ ውሳኔ ከሕግና ከሙያ በላይ መሆን

• የተቋማት ኃላፊነት መገፋፋት (መከላከያ vs ቅርስ ባለሥልጣን)

• በፖለቲካ ትርክቶች ምክንያት የተፈጠረ የግንዛቤና የተቆርቋሪነት ክፍተት

• የበጀትና የጥገና ትኩረት ማጣት

          │

          ▼

[ወጤቶች]

• በጃንሜዳ የሚገኘው የደጃዝማች ገብረሥላሴ ሕንፃ ሙሉ በሙሉ መፍረስ

• የሆለታው 5ኛው ምኒልክ ቤተ-መንግሥት በከፍተኛ ውድመት ላይ መውደቅ

• የሀገሪቱ ወታደራዊና ባህላዊ ታሪክ አሻራዎች ከአካላዊ ገፅታ መፋቅ

• የሕግ የበላይነትና የቅርስ ጥበቃ አዋጆች መሸርሸር

6. ኃላፊነት የሚወስዱና ተጠያቂ አካላት

1. የኢፌዴሪ መከላከያ ሚኒስቴርና የመከላከያ መሐንዲስ ዋና መምሪያ፦ ቅርሶቹን በይዞታው ስር አድርጎ በጥገና እጥረት እንዲበላሹ በማድረጉና አዲሱን ሕንፃ ሲቀርፅ ቅርሱን ከግምት ሳያስገባ እንዲፈርስ በመወሰኑ የመጀመሪያውን ባለቤትነታዊና ተቋማዊ ተጠያቂነት ይወስዳል። 
2. የኢትዮጵያ ባህር ኃይል አመራሮች፦ «ገፅታ ያበላሻል» በሚል እይታ ታሪካዊውን ሕንፃ ከአጥር በስተጀርባ ሰው እንዳያየው አጥሮ እንዲፈርስ ውሳኔ በመስጠታቸውና በማፍረሳቸው። 
3. የኢትዮጵያ ቅርስ ባለሥልጣን አመራሮች፦ በሕግ የተሰጣቸውን ሥልጣንና አዋጅ ቁጥር 209/92ን ተጠቅመው ሕገ-ወጥ መፍረስን ማስቆም ባለመቻላቸው፣ ከተፈጸመም በኋላ ሕጋዊና ወንጀላዊ ተጠያቂነት እንዳይሰፍን ዝምታን በመምረጣቸው። 
4. የፍትሕ አካላት (የፌዴራልና የአዲስ አበባ ዐቃቤ ሕግ)፦ በሕግ የተከለከለን ድርጊት የፈጸሙ አካላትን በወንጀለኛ መቅጫ ሕግ መሠረት መርምረው ለፍርድ አለማቅረባቸው። 

7. በጉዳቱ ሀገሪቱና ተቋማት ያጡት ማኅበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ጉዳት

• ማኅበራዊና ባህላዊ ጉዳት፦ የሀገሪቱ የ100 ዓመታት የኪነ-ሕንፃና የሕዝብ አሻራ መጥፋት፤ ለቀጣዩ ትውልድ የሚተላለፉ ህያው የታሪክ ማስተማሪያዎችን ማጣት፤ የማኅበረሰቡ አገራዊ ማንነትና የታሪክ ኩራት መሸርሸር። 
• ኢኮኖሚያዊ ጉዳት፦ ቅርሶቹ ታድሰውና ተጠግነው ቢሆን ኖሮ የሀገር ውስጥና የውጭ ቱሪስቶችን በመሳብ፣ የታሪክና የትምህርት ማዕከል በመሆን ያስገኙ የነበረውን ከፍተኛ የቱሪዝም ገቢ ማጣት። 
• ፖለቲካዊና ተቋማዊ ጉዳት፦ የሕግ የበላይነት አለመኖሩን ማሳየቱ፤ መንግሥታዊ ተቋማት ለገዛ ሕጎቻቸውና ለአለም አቀፍ ስምምነቶች (እንደ UNESCO conventions) ተገዥ አለመሆናቸውን በመግለፅ በዓለም አቀፍና በሀገር ውስጥ የሞራልና የሕግ ውድቀት ማስከተሉ። 

8. መንስኤዎችና አባባሽ ችግሮች

• የሕግ የበላይነት መሸርሸር፦ ሥርዓት አልበኝነትና ወታደራዊ/ፖለቲካዊ ጉልበት በሕግ ላይ የበላይነት ማግኘቱ። 
• የቅርስ ግንዛቤና የተቆርቋሪነት እጥረት፦ የቅርስ እሴትን ከቁሳዊ/ዘመናዊ ሕንፃ ውበት ጋር ማወዳደር አለመቻል፤ «አሮጌ ሕንፃ» በሚል ዝቅተኛ እይታ መመልከት። 
• የተቋማት ነፃ አለመሆን፦ የቅርስ ጥበቃ ተቋማት ከፖለቲካና ወታደራዊ ጫና ነፃ ሆነው ሙያዊና ሕጋዊ ተግባራቸውን ማከናወን አለመቻላቸው። 

9. የማኅበረሰቡ፣ የፖለቲካ ኃይሎችና የአንቂዎች ክፍተት

• የፍርሃትና የደኅንነት ስጋት፦ ድርጊቱ በተፈጸመበት ወታደራዊና ፖለቲካዊ አውድ ምክንያት ማኅበረሰቡና ባለድርሻ አካላት «ተቃዋሚ» ተብለን እንፈረጃለን በሚል ፍርሃት ዝምታን መምረጣቸው።
• የፖላራይዜሽንና የትኩረት መዛባት፦ የፖለቲካ ኃይሎች፣ አንቂዎችና የዲያስፖራ ማኅበራት ትኩረታቸውን በዕለት ተዕለት የፖለቲካ ግጭቶች ላይ ብቻ ማድረጋቸውና አገራዊ የታሪክና የቅርስ ጉዳዮችን ችላ ማለታቸው።
• የሲቪል ማኅበራት መዳከም፦ የቅርስ ባለአደራ ማኅበራት፣ የቀድሞ ጦር አባላትና የታሪክ ተቆርቋሪዎች ተቋማዊና ሙግታዊ አቅማቸው ደካማ መሆን። 

10. የፖሊሲና የሕግ ምክረ–ሐሳቦች

1. አስገዳጅ የቅድመ–ግንባታ የቅርስ ተፅዕኖ ግምገማ (HIA)፦ በአሁኑ ወቅት የአዲሶቹ ግንባታዎች መጋረድ፣ የጥገና እጥረትና የከተማ ልማት መስፋፋት ከፍተኛ የውድመት ስጋት የደቀነባቸውን (አደጋ ላይ የወደቁትን) ሌሎች ታሪካዊ ሕንፃዎች ከመፍረስ ለመታደግ፣ ማንኛውም አዲስ ግንባታ ከመጀመሩ በፊት HIA ማለፍን ሕጋዊ ግዴታ ማድረግ።
2. የተፈረሱቅርሶችንሳይንሳዊየመተኪያናየማስታወሻዘዴዎች(Authentic Reconstruction & Commemoration)፦
   • ዲጂታልና 3D መልሶ መገንባት (Digital & Virtual Reconstruction)፦ የፈረሰውን የደጃዝማች ገብረሥላሴ ሕንፃ በ3D ሞዴሊንግ፣ በቨርቹዋል ሪአሊቲ (VR) እና በዲጂታል አርካይቪንግ ሙሉ በሙሉ በቪዲዮና በኦዲዮ መልሶ በመስራት በወታደራዊ ሙዚየም እንዲቀመጥ ማድረግ።
   • ታሪካዊ ቅሪት መታሰቢያ (Commemorative Marker/Replica)፦ ሕንፃው በነበረበት ቦታ ላይ የታሪካዊ ሕንፃውን ዝርዝር መረጃ፣ የነበረውን ገፅታ የሚያሳይ ንኡስ ሞዴል (Replica) እና የታሪክ ሰሌዳ ማቆም።
3. በሀገራዊየምክክርኮሚሽን(National Dialogue)አጀንዳነትማካተት፦
   • በሀገሪቱ ባለው የፖለቲካ ትርክት ምክንያት የቅርሶች መጠበቅ አጠራጣሪ እንዳይሆን፣ የኢትዮጵያ ቅርሶች የጋራ አገራዊ እሴት፣ የሕዝቦች መስተጋብርና የታሪክ ሀብት በመሆናቸው ሀገራዊ መግባባት ከሚደረግባቸው ዋና ዋና አጀንዳዎች አንዱ ሆኖ እንዲካተት ማድረግ።
4. የሕግ ማሻሻያና አስገዳጅነት፦ የቅርስ ጥናትና ጥበቃ አዋጅ ቁጥር 209/92 ተሻሽሎ፣ በመንግሥትና በመከላከያ ይዞታ ስር ያሉ ቅርሶችን ያፈረሱ አመራሮች ቀጥተኛ ግላዊና ተቋማዊ የወንጀል ተጠያቂነት የሚጥል ግልፅ ድንጋጌ ማካተት። 
5. በትምህርት ሥርዓትና በማኅበረሰብ ግንዛቤ ላይ መስራት፦ በትምህርት ካሪኩለም ውስጥ የቅርስ ጥበቃን፣ የስነ-ሕንፃ እሴትንና የቅርስ ባለቤትነትን ከታችኛው የትምህርት እርከን ጀምሮ ማካተት።

11. ባለድርሻ አካላት (Key Stakeholders)

• የጠቅላይ ሚኒስቴር ቢሮ የማኅበራዊ ዘርፍ አማካሪ፦ የመንግሥትን የባህልና የማኅበራዊ ፖሊሲዎች የበላይነት የመከታተል፣ በተቋማት መካከል የሚነሱ የቅርስ ጥበቃ ክፍተቶችን የማስተባበርና የመፍትሔ አቅጣጫ የመስጠት ከፍተኛ ኃላፊነት።
• መካላከያ ሚኒስቴርና የመከላከያ ቅርስ ጥናትና አስተዳደር ዳይሬክቶሬት፦ ዋና ጥበቃ አድራጊና በጀት መዳቢ። 
• የኢትዮጵያ ቅርስ ባለሥልጣን፦ ዋና ተቆጣጣሪ፣ መዝጋቢና ሕግ አስፈፃሚ። 
• የኢትዮጵያ ሀገራዊ የምክክር ኮሚሽን፦ በቅርሶች ጥበቃ ላይ አገራዊ መግባባት እንዲፈጠር የሚሠራ አካል።
• የፍትሕ ሚኒስቴርና የዓቃቤ ሕግ አካላት፦ የሕግ የበላይነትና የተጠያቂነት ማረጋገጫ። 
• ትምህርት ሚኒስቴርና የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት፦ በጥናት፣ በምርምርና በትምህርት ሥርዓት ግንዛቤ ፈጣሪ።
• የሙያ ማኅበራትና አካባቢያዊ ማኅበረሰብ፦ የቅርሶቹ የመጀመሪያ ደረጃ ባለቤቶችና ተቆርቋሪዎች። 

__

የኤዲተሩ ማስታወሻ ፡ በነጻ አስተያየት መድረድ ላይ የሚወጡ ጽሁፎች የጸሃፊውን እንጂ የቦርከናን አቋም አያንጸባርቁም፡፡ 

ቦርከናን ለመደገፍ/ለማገዝ  :-  ይሄንን ይጫኑ 

የቴሌግራም ቻናላችን ይቀላቀሉ ፡ t.me/borkena 

የቦርከና ቻናልን ስብስክራይብ ለማድረግ እዚህ ይጫኑ

ፌስቡክ ገጻችንን ላይክ ያድርጉ ፡ Borkena
Ethiopian News–Borkena English
ኤክስ ፡ @zborkena