በቀለ ሄርጎ
መግቢያ
ኢትዮጵያ በውጭ ቅኝ ግዛት ላይ ያስመዘገበችው ድል በአፍሪካና በዓለም ታሪክ የተለየ ቦታ አለው። ይህ ታሪክ ግን የዜጎች የዕለት ተዕለት ነፃነት በራሱ እንደተረጋገጠ አያሳይም። ሀገራዊ ሉዓላዊነትና የግለሰብ ነፃነት የተያያዙ ቢሆኑም አንድ አይደሉም። አንድ ሀገር ከውጭ ቁጥጥር ነፃ ሆና ዜጎቿ ግን ያለፍርሃት መናገር፣ መደራጀት፣ መምረጥና ፍትሕ ማግኘት ሊከለከሉ ይችላሉ።
ዛሬ ብዙ ኢትዮጵያውያን ጦርነት፣ መፈናቀል፣ የኑሮ ውድነት፣ የፖለቲካ መዘጋትና የማንነት ግጭት በሕይወታቸው ላይ ያሳደረውን ጫና ይገልጻሉ። የአብይ አህመድ መንግሥት በ2018 መጀመሪያ የፖለቲካ እስረኞችን በመፍታትና የተከለከሉ ቡድኖችን በመመለስ ተስፋ ፈጠረ። በኋላ ግን ግጭቶች፣ እስራት፣ የመገናኛ ገደቦችና የፖለቲካ መጠበብ ይህን ተስፋ አዳከሙት። ስለዚህ የለውጥ ጥያቄው ከመሪ ለውጥ በላይ የተቋም፣ የሕግና የፖለቲካ ባህል ለውጥን ይጠይቃል።
ይህ ጽሑፍ ሕዝቦች በዓለም ታሪክ ነፃነታቸውን በምን መንገዶች እንዳገኙ ይመለከታል። በተጨማሪም የጋራ እርምጃ፣ የሀብት ማሰባሰብ፣ የፖለቲካ ዕድልና የማኅበራዊ ማንነት ንድፈ ሐሳቦች የሕዝብ እንቅስቃሴን እንዴት እንደሚያብራሩ ያቀርባል። በመጨረሻም በኢትዮጵያ ነፃነት በትጥቅ ትግል ብቻ ይመጣል የሚለውን አቋም በማስረጃ ይመዝናል።
የነፃነት ትርጉም
ነፃነት ሰው ያለአግባብ ጫና ሐሳቡን የሚገልጽበት፣ ሃይማኖቱን የሚከተልበት፣ ከሌሎች ጋር የሚደራጅበት፣ መሪዎቹን የሚመርጥበትና ሕግ በእኩልነት የሚጠብቀው ሁኔታ ነው። ይህ መብት ፍጹም ያለገደብ ፈቃድ አይደለም። የአንዱ ነፃነት የሌላውን ሕይወት፣ ክብርና ደኅንነት መጉዳት የለበትም። ስለዚህ ነፃነት ከኃላፊነት፣ ከፍትሕና ከሕግ የበላይነት ጋር አብሮ ይኖራል።
ሀገራዊ ነፃነት እና የዜግነት ነፃነት
የአድዋ ድል ኢትዮጵያን ከቅኝ ግዛት ጥቃት ጠብቆ ለተገዙ የአፍሪካ ሕዝቦች ተስፋ ሰጥቷል። ይሁን እንጂ ከውጭ ኃይል ነፃ መሆን የውስጥ ፖለቲካ ነፃነትን አያረጋግጥም። በኢትዮጵያ የንጉሳዊው ዘመን፣ የደርግ ዘመን፣ የኢሕአዴግ ዘመንና የአሁኑ አስተዳደር በፍልስፍናና በአወቃቀር ቢለያዩም ሥልጣንን በማዕከል ማከማቸት፣ ተቃውሞን እንደጠላትነት ማየትና ተቋማትን ከገዢው ፓርቲ ሙሉ በሙሉ አለመለየት ተደጋጋሚ ችግሮች ሆነዋል።
የኢትዮጵያ የለውጥ ዑደት
በ1974 የንጉሳዊው ሥርዓት መውደቅ በመሬት ጥያቄ፣ በተማሪ እንቅስቃሴ፣ በወታደራዊ አመፅና በማኅበራዊ ቅሬታ ተገፋፍቶ ነበር። ነገር ግን የሕዝብ ጥያቄ በወታደራዊ አገዛዝ ተያዘ፣ ቀይ ሽብርና ረጅም ጦርነት ተከተለ። በ1991 ደርግ ሲወድቅ የፌዴራል አወቃቀርና የብሔሮች መብት ተስፋ ተነሳ። የ1995 ሕገ መንግሥት ፌዴራላዊና ዴሞክራሲያዊ መዋቅር አቋቋመ፤ በተግባር ግን የገዢው ግንባር ቁጥጥርና የፖለቲካ ገደብ ቀጠለ።
የ2015 እስከ 2018 ሕዝባዊ ተቃውሞ የመሬት፣ የውክልና፣ የፍትሕና የፖለቲካ ነፃነት ጥያቄዎችን አጣመረ። ይህ ግፊት የአመራር ለውጥ አመጣ፣ ነገር ግን የተቋማት ለውጥ ሳይጠናቀቅ አዲስ ግጭቶች ተከፈቱ። ይህ ታሪክ የመሪ መቀየርና የሥርዓት መለወጥ ልዩነት እንዳላቸው ያሳያል።
በዓለም ታሪክ የታዩ የትግል መንገዶች
ሕዝቦች ነፃነትን በአንድ መንገድ አላገኙም። አንዳንድ ሀገራት በሕዝባዊ አለመታዘዝ፣ አንዳንዶች በምርጫና በሕጋዊ ግፊት፣ ሌሎች በድርድር፣ አንዳንዶችም በትጥቅ ጦርነት ወደ አዲስ ሥርዓት ተሸጋግረዋል። ብዙ ጊዜ እነዚህ መንገዶች ተደባልቀው ሠርተዋል። የታሪክ ምሳሌን ስንመለከት ድልን ብቻ ሳይሆን የሽግግሩን ዋጋና ከድል በኋላ የተገነባውን ሥርዓት መመዘን ያስፈልጋል።
ሰላማዊ አለመታዘዝ
በሕንድ የጋንዲ እንቅስቃሴ የጨው ጉዞን፣ የእንግሊዝ ዕቃዎች ማዕቀብን፣ ሕዝባዊ ሰልፍንና አለመተባበርን አጣመረ። ይህ ትግል ብሪታንያ የቅኝ ግዛቷን በፖለቲካና በኢኮኖሚ የማስቀጠል አቅም እንዲዳከም አደረገ። የ1947 ነፃነት ግን ከሕንድና ፓኪስታን ክፍፍልና ከከባድ ማኅበረሰባዊ ግጭት ጋር መጣ። ይህ ምሳሌ ሰላማዊ ትግል የፖለቲካ ድልን ሊያፋጥን እንደሚችል፣ የማንነት ጥያቄ ካልተፈታ ግን ድሉ በራሱ ሰላምን እንደማያረጋግጥ ያሳያል።
የሲቪል መብት ትግል
በአሜሪካ የጥቁሮች የሲቪል መብት እንቅስቃሴ የፍርድ ቤት ክስ፣ የአውቶቡስ ማዕቀብ፣ ሰላማዊ ሰልፍ፣ የሃይማኖት ተቋማት ድጋፍና ብሔራዊ የሚዲያ ትኩረትን አንድ ላይ አሰባሰበ። ሕጋዊ ድሎች በሕዝባዊ ግፊት ተጠናክረው የ1964 የሲቪል መብት ሕግና የ1965 የምርጫ መብት ሕግ እንዲፀድቁ አገዙ። እዚህ ዋናው ትምህርት አንድ ስልት ብቻ ሳይሆን ሕግ፣ ድርጅት፣ ሕዝባዊ ተሳትፎና የሞራል ግፊት መጣመራቸው ነው።
ሠራተኛ እንቅስቃሴ እና ድርድር
በፖላንድ የሶሊዳሪቲ ሠራተኛ እንቅስቃሴ ከሥራ ማቆም ወደ ሰፊ ማኅበራዊ ኃይል ተለወጠ። መንግሥቱ ግፊት ቢያደርግም እንቅስቃሴው ድርጅቱንና ሕዝባዊ መሠረቱን ጠብቆ በ1989 የክብ ጠረጴዛ ድርድርና ምርጫ ወደ ሰላማዊ ሽግግር አመራ። በደቡብ አፍሪካም የሕዝብ ተቃውሞ፣ የሠራተኛ እንቅስቃሴ፣ ዓለም አቀፍ ግፊት፣ የትጥቅ ክንፍና ድርድር በተለያየ መጠን ተጣምረዋል። የመጨረሻውን የሥርዓት ሽግግር ግን ድርድርና ሁሉን አሳታፊ ምርጫ አጠናቀቁት።
የሕዝብ ትግልን የሚያብራሩ ሳይንሳዊ ንድፈ ሐሳቦች
የአንፃራዊ እጦት ንድፈ ሐሳብ
ቴድ ሮበርት ጉር ያቀረበው የአንፃራዊ እጦት ሐሳብ ሰዎች ያላቸውን ሁኔታ ከሚጠብቁት ሕይወት ጋር ሲያወዳድሩ ትልቅ ልዩነት ካዩ ቁጣና ተቃውሞ ሊጨምር እንደሚችል ይገልጻል። ድህነት ብቻ አመፅን አያበቅልም። ሰዎች የተሻለ ዕድል እንደሚገባቸው ሲያምኑ ነገር ግን መንገዱ እንደተዘጋ ሲሰማቸው የቅሬታ ኃይል ይጨምራል። በኢትዮጵያ የወጣቶች ሥራ እጥረት፣ የፍትሕ አለመኖር ስሜትና የፖለቲካ ውክልና ጥያቄ በዚህ መነፅር ሊመረመሩ ይችላሉ።
የጋራ እርምጃ ንድፈ ሐሳብ
ማንኩር ኦልሰን ብዙ ሰዎች አንድ ጥቅም ቢጋሩም ሁሉም በቀላሉ ወደ ጋራ እርምጃ እንደማይገቡ አሳይቷል። እያንዳንዱ ሰው የሌሎችን መሥዋዕት ያለራሱ ወጪ ለመጠቀም ሊፈልግ ይችላል። ፍርሃት፣ የመረጃ እጥረትና እርስ በርስ አለመተማመን ይህን ችግር ያባብሳሉ። ስለዚህ እንቅስቃሴ ግልጽ ዓላማ፣ የተቀናጀ ድርጅት፣ የአባላት ጥበቃና በትንሽ ደረጃ የሚታዩ ውጤቶችን ይፈልጋል።
የሀብት ማሰባሰብ ንድፈ ሐሳብ
ጆን ማካርቲና ሜየር ዛልድ የማኅበራዊ እንቅስቃሴ በቁጣ ብቻ እንደማይቆም ገልጸዋል። ድርጅት፣ አመራር፣ ገንዘብ፣ የሕግ ድጋፍ፣ መገናኛ መረብ፣ እውቀትና ጊዜ ያስፈልጋሉ። ብዙ ሕዝብ መበሳጨቱ ብቻ ለዘላቂ ለውጥ በቂ አይደለም። ቅሬታን ወደ የተደራጀ፣ የሚለካና ተጠያቂ ወደሆነ ሥራ መለወጥ አለበት።
የፖለቲካ ሂደት ንድፈ ሐሳብ
ዳግ ማክአዳም የእንቅስቃሴ ዕድገት በውስጣዊ ድርጅት ብቻ ሳይሆን በፖለቲካ ሥርዓቱ ውስጥ በሚከፈቱ ዕድሎች እንደሚጎዳኝ ገልጿል። በገዢ ልሂቃን መካከል ክፍፍል፣ የመንግሥት አቅም መዳከም፣ አዲስ ሕጋዊ ቦታ መከፈት ወይም የሰፊ ሕዝብ ድጋፍ መኖር እንቅስቃሴን ሊያፋጥን ይችላል። ትክክለኛውን ጊዜ ማወቅ ከቁጣ ጋር እኩል አስፈላጊ ነው።
ማንነት ፍርሃት እና የጋራ ተሳትፎ
የማኅበራዊ ማንነት ንድፈ ሐሳብ
ሄንሪ ታጅፌልና ጆን ተርነር ሰዎች ራሳቸውን በቡድን አባልነት እንደሚገልጹ አብራርተዋል። የቡድን ማንነት ክብርን፣ መተማመንንና የጋራ ተግባርን ሊያጠናክር ይችላል። ነገር ግን ፖለቲከኞች ሕዝብን እኛና እነርሱ ብለው ሲከፋፍሉ ጥላቻ፣ አጠቃላይ ፍርድና በቀል ሊጨምር ይችላል። በኢትዮጵያ የብሔር ማንነትን መካድ መፍትሔ አይደለም፤ የአንዱን ማንነት የሌላው ጠላት እንዳይሆን የጋራ ዜግነትን ማጠናከር ያስፈልጋል።
ፍርሃት እና የዝምታ ዑደት
ጨቋኝ ሥርዓት የሚቆየው በመንግሥት ኃይል ብቻ አይደለም። ሰዎች ሌሎችም ዝም ብለዋል ብለው ሲያስቡ ራሳቸውም ይዝማሉ። ይህ የተሳሳተ የጋራ ግምት ጥቂት ሰዎችን ብዙ ሕዝብ የሚደግፋቸው እንዲመስል ያደርጋል። በአንጻሩ ታማኝ መረጃ፣ አነስተኛ የመተማመኛ ቡድኖችና የሚታይ የሞራል ድፍረት ይህን ዑደት ሊሰብሩ ይችላሉ። ይህ ግን ያልተመዘነ አደጋ እንዲወሰድ ማለት አይደለም፤ የሰው ሕይወት ጥበቃ የማንኛውም እንቅስቃሴ መሠረት መሆን አለበት።
የሰላማዊ ትግል የስልት አመክንዮ
ኤሪካ ቼኖዌትና ማሪያ ስቴፋን ከ1900 እስከ 2006 ያሉ ትልልቅ የፖለቲካ ዘመቻዎችን በማነፃፀር ሰላማዊ ዘመቻዎች በጥናታቸው ወቅት ከትጥቅ ዘመቻዎች የበለጠ የስኬት መጠን እንዳሳዩ ገልጸዋል። የሚሰጡት ማብራሪያ ሰላማዊ እንቅስቃሴ ሴቶችን፣ አረጋውያንን፣ ሠራተኞችን፣ ባለሙያዎችንና በመዋጋት ላይሳተፉ የሚችሉ ብዙ ዜጎችን ለማሳተፍ ያለው አቅም ነው። ሰፊ ተሳትፎ በመንግሥት ሠራተኞች፣ በንግድ ተቋማትና በደኅንነት ኃይሎች ውስጥ ታዛዥነትን ሊቀንስ ይችላል።
ይህ ጥናት ሰላማዊ ትግል ሁልጊዜ ይሳካል አይልም። የዘመቻዎች ምደባ፣ የስኬት መለኪያና እያንዳንዱ ሀገር ያለበት ሁኔታ ውጤቱን ይገድባሉ። ከ2010ዎቹ ጀምሮ ብዙ ሰላማዊ እንቅስቃሴዎች ያልተሳኩበት ሁኔታም ተመዝግቧል። መንግሥታት የዲጂታል ክትትል፣ የመረጃ ማዛባትና የተመረጠ ጭቆና መንገዶችን ተምረዋል። ስለዚህ የጥናቱ ትምህርት ቀላል ተስፋ ሳይሆን ሰፊ ተሳትፎ፣ ድርጅታዊ ጥንካሬ፣ የስልት ልዩነትና ግልጽ የሽግግር ዕቅድ አስፈላጊ መሆናቸው ነው።
ነፃነት በትጥቅ ትግል ብቻ ይመጣል የሚለው ክርክር
አቋሙን የሚያጠናክሩ ምክንያቶች
የፖለቲካ ምሕዳር ሲዘጋ፣ ፍርድ ቤትና ምርጫ አካላት ነፃ እንዳልሆኑ ሲታመን፣ ሰላማዊ ተቃውሞ በኃይል ሲበተንና መገናኛ ብዙኃን ሲገደቡ አንዳንድ ዜጎች ትጥቅ ብቻ ቀሪ አማራጭ ነው የሚል ድምዳሜ ላይ ይደርሳሉ። ኢትዮጵያ ውስጥ ያለፉ የጦር ኃይል ሽግግሮችና መንግሥት በትጥቅ ግፊት የተዳከመባቸው ዘመናት ይህን እምነት ያጠናክራሉ። ሕዝብ ጥቃት ሲደርስበት ራስን የመከላከል ሞራላዊ ጥያቄም ይነሳል።
አቋሙን የሚገድቡ ታሪካዊ ማስረጃዎች
በሌላ በኩል የትጥቅ ትግል መንግሥትን ሊያዳክም ቢችልም ዴሞክራሲን በራሱ አይፈጥርም። የጦር ድርጅት በምስጢር፣ በጥብቅ ትእዛዝና በኃይል ሥርዓት ይሠራል። ይህ ባህል ከድል በኋላ ወደ ሲቪል ተጠያቂነት ለመለወጥ ከባድ ሊሆን ይችላል። የ1974 አብዮት የንጉሳዊ ሥርዓትን አስወገደ እንጂ ነፃ ፖለቲካዊ ሥርዓት አልፈጠረም። የ1991 ወታደራዊ ድልም አዲስ ሕገ መንግሥት ቢያመጣም የኃይል ማዕከላዊነትንና የተቃውሞ ገደብን ሙሉ በሙሉ አላስወገደም።
የትጥቅ ግጭት ከፍተኛ የሕይወት ኪሳራ፣ መፈናቀል፣ የኢኮኖሚ ውድመትና የበቀል ዑደት ያመጣል። ብዙ የብሔርና የክልል የትጥቅ ቡድኖች በአንድ ጊዜ ሲንቀሳቀሱ የጋራ የሀገር ዕቅድ ካልኖረ መንግሥት ከመቀየሩ በፊት ሀገሪቱ ወደ ረጅም የእርስ በርስ ጦርነት ልትገባ ትችላለች። የጦር ኃይል ሚዛን ከተቀየረም በኋላ የማን ሠራዊት እንደሚፈርስ፣ መሣሪያ እንዴት እንደሚሰበሰብና የወንጀል ተጠያቂነት እንዴት እንደሚወሰን ከባድ ጥያቄ ይሆናል።
ጥምረት እና የሕዝብ ግልጽነት
በአሁኑ ወቅት የአብይ አህመድን አስተዳደር በትጥቅ ትግል ለመለወጥ ጥምረት እየፈጠሩ ያሉ ኃይሎች ዓላማቸውንና ፍኖተ ካርታቸውን ለኢትዮጵያ ሕዝቦች ግልጽ ማድረግ አለባቸው። ሕዝቡ ጥምረቱን ከመደገፉ ወይም ከመቃወሙ በፊት የጋራ ዓላማውን፣ የሲቪል ሕዝብ ጥበቃ ዕቅዱን፣ የገንዘብና የአመራር ተጠያቂነቱን፣ የሽግግር መንግሥት አወቃቀሩን፣ የነፃ ምርጫ ጊዜ ሰሌዳውን፣ የመሣሪያ ማስፈታት ዕቅዱንና ለሁሉም ብሔሮችና ብሔረሰቦች የሚሰጠውን እኩል የዜግነት ዋስትና ማወቅ ይገባዋል። ግልጽ ፍኖተ ካርታ የተደበቀ የሥልጣን ፉክክርን ለመከላከልና የቀድሞ ጭቆና በአዲስ ስም እንዳይደገም የሚያስፈልግ የሕዝብ መብት ነው።
ሳይንሳዊ ድምዳሜ
በሚገኙ ታሪካዊ መረጃዎች ላይ ተመስርቶ በኢትዮጵያ ነፃነት በትጥቅ ትግል ብቻ ይመጣል ማለት አይቻልም። ይህ የፖለቲካ አቋም ሊሆን ይችላል፤ ነገር ግን ብቸኛ ሳይንሳዊ ውጤት አይደለም። ማስረጃው የሚያሳየው ዘላቂ ለውጥ ሰፊ ሕዝባዊ ተሳትፎን፣ ተቋማዊ ግንባታን፣ የጋራ ራዕይንና የሽግግር ስምምነትን እንደሚፈልግ ነው።
ለኢትዮጵያ የሚያስፈልግ የነፃነት መሠረት
የኢትዮጵያ ችግር የአንድ መሪ ባህሪ ብቻ አይደለም። ሥልጣን በጥቂቶች እጅ መከማቸቱ፣ ፓርቲና መንግሥት አለመለየታቸው፣ የደኅንነት ተቋማት ከሲቪል ቁጥጥር ውጭ መሆናቸው፣ የፍትሕ ተቋማት ድክመትና የማንነት ፖለቲካ እርስ በርስ የተያያዙ ችግሮች ናቸው። አንድ መሪ ቢወገድና እነዚህ መሠረታዊ ችግሮች ባይፈቱ አዲሱ ሥርዓት የቀድሞውን አሠራር ሊደግም ይችላል።
የጋራ ሀገራዊ ውል
የለውጥ ኃይሎች ከሥልጣን ጥያቄ በፊት በመሠረታዊ የሀገር መርሆች ላይ መስማማት አለባቸው። የዜጎች እኩልነት፣ የብሔርና የሃይማኖት መብት፣ የሥልጣን ገደብ፣ ነፃ ምርጫ፣ የክልሎች ራስ አስተዳደርና የአናሳ ቡድኖች ጥበቃ በጋራ ሰነድ ሊገለጹ ይገባል። ይህ ስምምነት ሁሉንም የታሪክ ክርክር በአንድ ቀን አይፈታም፤ ነገር ግን ልዩነቶች ያለጦርነት የሚወያዩበትን ሕጋዊ መድረክ ይፈጥራል።
የሽግግር ቅድመ ሁኔታዎች
• ጊዜያዊ አስተዳደር ግልጽ የሥልጣን ገደብና የተወሰነ የሥራ ዘመን ሊኖረው ይገባል።
• የምርጫ፣ የፍርድ፣ የሚዲያና የሰብዓዊ መብት ተቋማት ከገዢ ፓርቲ ቁጥጥር ተለይተው መዋቀር አለባቸው።
• ለተዋጊዎች የመሣሪያ ማስፈታት፣ ወደ ሲቪል ሕይወት መመለስና ሕጋዊ የደኅንነት ኃይል መዋቀር ዕቅድ ሊዘጋጅ ይገባል።
• ከባድ ወንጀሎች በነፃ ምርመራ ሊታዩ ይገባል፤ የጋራ ቅጣትና የዘር በቀል ፍትሕን ያጠፋሉ።
• ተፈናቃዮችን መመለስ፣ ንብረትን ማስመለስና የጦርነት ቁስልን ማከም የፖለቲካ ሽግግር አካል መሆን አለበት።
እነዚህ ሥራዎች የሚፈጸሙት በአንድ ቡድን ድል ላይ ብቻ ተመስርተው አይደለም። ሴቶች፣ ወጣቶች፣ የሃይማኖት መሪዎች፣ የሙያ ማኅበራት፣ የክልል ተወካዮች፣ ተቃዋሚ ፓርቲዎችና የጦርነት ተጎጂዎች በውሳኔው ውስጥ ትርጉም ያለው ድምፅ ሊኖራቸው ይገባል።
መደምደሚያ
የዓለም ታሪክና የማኅበራዊ ሳይንስ ጥናት ነፃነት በአንድ ቀላል ቀመር እንደማይመጣ ያሳያሉ። ቅሬታ እንቅስቃሴን ሊያስነሳ ይችላል፣ ነገር ግን ድርጅት የሌለው ቁጣ በቀላሉ ይበተናል። ሀብትና አመራር የሌለው እንቅስቃሴ ዘላቂ አይሆንም። የጋራ ዜግነት የሌለው የማንነት ትግል ነፃነትን ሳይሆን አዲስ ግጭትን ሊያመጣ ይችላል። ድል ያለተቋም ከሆነም ጨቋኙ መሪ ይቀየራል እንጂ ጭቆናው አይጠፋም።
በኢትዮጵያ የፖለቲካ ቦታ መጠበብና የሰላማዊ ተቃውሞ አደጋ አንዳንዶችን ወደ ትጥቅ ትግል ድምዳሜ እንደሚገፋ መረዳት ይቻላል። ሆኖም ትጥቅ ብቻ ነፃነትን ያረጋግጣል የሚል ማስረጃ የለም። የኢትዮጵያ የ1974ና የ1991 ሽግግሮች የጦር ድል ከዴሞክራሲያዊ ተቋም ግንባታ ካልተጣመረ አዲስ የኃይል ማዕከል እንደሚፈጥር ያስተምራሉ።
ለኢትዮጵያ የሚበጀው የነፃነት ጉዞ የሕዝብን ሕይወት የሚጠብቅ፣ ሰፊ ተሳትፎን የሚያስችል፣ የብሔርና የሃይማኖት ልዩነትን የሚያከብርና ማንም ከሕግ በላይ እንዳይሆን ተቋም የሚገነባ መሆን አለበት። ነፃነት ማለት ጠላትን ማሸነፍ ብቻ አይደለም። ዜጎች ያለፍርሃት የሚናገሩበት፣ ሥልጣን በሰላም የሚቀያየርበትና ተጎጂዎች ፍትሕ የሚያገኙበት ሥርዓት መፍጠር ነው።
ዋና ዋና ምንጮች
1. Chenoweth E እና Stephan M J 2008 Why Civil Resistance Works International Security 33 1 7 44
2. McCarthy J D እና Zald M N 1977 Resource Mobilization and Social Movements American Journal of Sociology 82 6 1212 1241
3. McAdam D 1982 Political Process and the Development of Black Insurgency University of Chicago Press
4. Olson M 1965 The Logic of Collective Action Harvard University Press
5. Tajfel H እና Turner J C 1979 An Integrative Theory of Intergroup Conflict
6. Gurr T R 1970 Why Men Rebel Princeton University Press
7. የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት 1995
8. Human Rights Watch Ethiopia Universal Periodic Review Submission 2024
__
የኤዲተሩ ማስታወሻ ፡ በነጻ አስተያየት መድረድ ላይ የሚወጡ ጽሁፎች የጸሃፊውን እንጂ የቦርከናን አቋም አያንጸባርቁም፡፡
የቴሌግራም ቻናላችን ይቀላቀሉ ፡ t.me/borkena
ቦርከናን ለመደገፍ/ለማገዝ :- ይሄንን ይጫኑ
የቦርከና ቻናልን ስብስክራይብ ለማድረግ እዚህ ይጫኑ
ፌስቡክ ገጻችንን ላይክ ያድርጉ ፡ Borkena
Ethiopian News–Borkena English
ኤክስ ፡ @zborkena
